CRMA (Critical Raw Materials Act) narzuciło państwom Unii Europejskiej ambitny cel: do 2030 roku co najmniej 25% rocznego zużycia surowców strategicznych ma pochodzić z recyklingu. To rozporządzenie, a więc akt obowiązujący wprost, bez konieczności „przepisywania” go na ustawę. Jednak sam mechanizm jego stosowania w Polsce wymaga nowych krajowych przepisów: nowych organów, nowych obowiązków sprawozdawczych i nowych programów. Do tego dochodzi równoległa ścieżka regulacyjna dla baterii. Sprawdzamy, na jakim etapie jest polska legislacja i co dokładnie ma wdrażać.

Czego dowiesz się z artykułu:

• Dlaczego rozporządzenie unijne w ogóle wymaga polskiej ustawy?
• Co CRMA nakazuje Polsce w zakresie obiegu zamkniętego?
• Jak wygląda projekt ustawy o zapewnieniu gospodarce krajowej dostępu do surowców (UC83)?
• Jaką rolę odgrywa równoległa ścieżka – rozporządzenie bateryjne i projekt ustawy o bateriach (UC107)?
• Co z ZSEE i innymi istniejącymi strumieniami odpadów?
• Co to oznacza w praktyce dla polskiego sektora gospodarki odpadami?
  
  

DLACZEGO ROZPORZĄDZENIE UNIJNE W OGÓLE WYMAGA POLSKIEJ USTAWY

CRMA to rozporządzenie, a nie dyrektywa – obowiązuje więc w Polsce bezpośrednio, bez potrzeby transpozycji jego treści do prawa krajowego, tak jak dzieje się to w przypadku dyrektyw. To jednak nie oznacza, że polski ustawodawca może pozostać bierny. Rozporządzenie w wielu miejscach odwołuje się do „właściwego organu krajowego”, „pojedynczego punktu kontaktowego” czy „programów krajowych” – instytucji, które każde państwo członkowskie musi samodzielnie ustanowić w swoim systemie prawnym, żeby CRMA mogło w ogóle zacząć realnie działać.

Innymi słowy: przepisy merytoryczne (wskaźniki, definicje, procedury) są już gotowe i obowiązują od 23 maja 2024 roku. Brakuje natomiast krajowej „instalacji”, która pozwoli je stosować. Kto w Polsce odpowiada za wydawanie decyzji, kto przyjmuje wnioski o status projektu strategicznego, kto nakłada kary? Tę lukę ma wypełnić projekt ustawy o zapewnieniu gospodarce krajowej dostępu do surowców, w tym surowców krytycznych (UC83).

CO CRMA NAKAZUJE POLSCE W ZAKRESIE OBIEGU ZAMKNIĘTEGO

Kluczowy dla tematu recyklingu jest art. 26 CRMA – „Krajowe środki dotyczące obiegu zamkniętego”. Zgodnie z nim, w terminie dwóch lat od wejścia w życie odpowiedniego aktu wykonawczego Komisji Europejskiej, każde państwo członkowskie musi przyjąć i wdrożyć krajowe programy obejmujące między innymi:

• zwiększenie skali zbierania, sortowania i przetwarzania odpadów o znacznym potencjale odzysku surowców krytycznych, w tym złomu,
• zwiększenie wykorzystania wtórnych surowców krytycznych, np. poprzez kryteria w zamówieniach publicznych lub zachęty finansowe,
• rozwój technologii recyklingu surowców krytycznych i projektowania produktów pod kątem obiegu zamkniętego,
• działania podnoszące kwalifikacje pracowników potrzebne do obsługi tego łańcucha wartości.

Programy te mogą zostać włączone do istniejących planów gospodarki odpadami, opracowywanych już na podstawie dyrektywy 2008/98/WE, i podlegają przeglądowi nie rzadziej niż raz na pięć lat.

Państwa członkowskie mają też obowiązek osobno raportować Komisji ilości komponentów zawierających surowce krytyczne wymontowane ze zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, oraz ilości surowców faktycznie odzyskanych.

Osobny, bardziej szczegółowy reżim CRMA wprowadza dla magnesów trwałych – obecnych m.in. w turbinach wiatrowych, pojazdach elektrycznych czy pompach ciepła. Producenci wprowadzający takie produkty do obrotu będą musieli je etykietować i udostępniać, za pomocą nośnika danych, informacje o składzie chemicznym magnesu i sposobie jego bezpiecznego demontażu, a docelowo – zapewniać w nich minimalny udział neodymu, dysprozu, prazeodymu, terbu, boru, samaru, niklu i kobaltu pochodzących z recyklingu.

JAK WYGLĄDA PROJEKT USTAWY O ZAPEWNIENIU GOSPODARCE KRAJOWEJ DOSTĘPU DO SUROWCÓW (UC83)

We wrześniu 2025 roku na stronie Rządowego Centrum Legislacyjnego opublikowano projekt ustawy o zapewnieniu gospodarce krajowej dostępu do surowców, w tym surowców krytycznych (UC83). To on ma „uziemić” CRMA w polskim systemie prawnym. Według stanu na lipiec 2026 roku projekt przeszedł konsultacje publiczne i trafił na Komitet do Spraw Europejskich – po przyjęciu przez Radę Ministrów skierowany zostanie do Sejmu. To ważne zastrzeżenie: opisane niżej rozwiązania są na razie projektem, a nie obowiązującym prawem.

Najważniejsze elementy projektu:

• Minister właściwy ds. środowiska (obecnie Minister Klimatu i Środowiska) ma zostać głównym organem krajowym odpowiedzialnym za stosowanie CRMA oraz pojedynczym punktem kontaktowym dla projektów strategicznych, w tym recyklingowych. Zadania te minister ma realizować przy pomocy Głównego Geologa Kraju, który pełnić będzie również funkcję Pełnomocnika Rządu ds. Polityki Surowcowej Państwa i reprezentować Polskę w Europejskiej Radzie ds. Surowców Krytycznych.
• Rada Ministrów zostanie zobowiązana do przyjęcia i aktualizowania (nie rzadziej niż raz na 5 lat) Polityki Surowcowej Państwa – strategicznego dokumentu z diagnozą sytuacji surowcowej, priorytetowymi kierunkami działań i wykazem surowców kluczowych dla krajowej gospodarki.
• Powstanie Międzyresortowy Zespół ds. Polityki Surowcowej, opiniujący wnioski o uznanie krajowych projektów – w tym recyklingowych instalacji – za projekty strategiczne w rozumieniu CRMA.
• Projekty uznane przez Komisję Europejską za strategiczne będą traktowane jako cel publiczny w rozumieniu ustawy o gospodarce nieruchomościami, co ułatwi m.in. kwestie związane z nieruchomościami pod inwestycję. Postępowania w ich sprawie będą jednoinstancyjne, a decyzje kompleksowe będą mogły zostać wydane nawet przy stwierdzonym negatywnym oddziaływaniu na środowisko, jeżeli przeważa nad nim interes publiczny.
• Projekt przewiduje administracyjne kary pieniężne w wysokości od 5 tys. do 500 tys. zł za naruszenia obowiązków związanych m.in. z oceną ryzyka łańcucha dostaw, etykietowaniem czy deklaracjami dotyczącymi śladu środowiskowego. Kary nakładać będą Minister Klimatu i Środowiska, organ właściwy ds. odpadów wydobywczych lub Prezes UOKiK.
  
  

RÓWNOLEGŁA ŚCIEŻKA: ROZPORZĄDZENIE BATERYJNE I PROJEKT USTAWY O BATERIACH (UC107)

Recykling surowców krytycznych w polskim prawie to nie tylko CRMA. Osobnym, ale ściśle powiązanym aktem jest unijne rozporządzenie (UE) 2023/1542 w sprawie baterii i zużytych baterii („rozporządzenie bateryjne”), które weszło w życie 24 lutego 2025 roku i zastąpiło dotychczasową dyrektywę 2006/66/WE.

To właśnie ono, nie CRMA, ustanawia wiążące poziomy zbiórki zużytych baterii przenośnych (63% do końca 2027 r., 73% do końca 2030 r.) oraz cele odzysku litu z baterii zużytych (50% do końca 2027 r., 80% do końca 2031 r.).

Podobnie jak w przypadku CRMA, rozporządzenie bateryjne obowiązuje w Polsce wprost, ale wymaga krajowego „wyposażenia instytucjonalnego”: organu notyfikującego jednostki oceniające zgodność, organu właściwego ds. gospodarowania zużytymi bateriami oraz systemu sankcji. Ma to zapewnić projekt ustawy o bateriach i zużytych bateriach (UC107), przygotowywany przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska.

Ustawa ta zastąpi obowiązującą od 2009 roku ustawę o bateriach i akumulatorach i – według zapowiedzi – ma trafić pod obrady Rady Ministrów w IV kwartale 2025 roku. Projekt przewiduje m.in. system rozszerzonej odpowiedzialności producenta oraz mechanizm przypominający kaucję znaną już z systemu opakowaniowego, z nieodebraną opłatą depozytową trafiającą na rachunek prowadzony przez marszałka województwa.

CO Z ZSEE I INNYMI ISTNIEJĄCYMI STRUMIENIAMI ODPADÓW?

Nie każdy strumień odpadów potrzebuje zupełnie nowej ustawy. Zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (ZSEE), czyli jedno z najważniejszych źródeł surowców krytycznych (zawiera m.in. złoto, srebro, pallad i miedź w stężeniach wyższych niż w rudach pierwotnych) jest już objęty polską ustawą o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym, implementującą unijną dyrektywę 2012/19/UE.

CRMA nie zastępuje tego systemu, tylko się do niego „dopina”: nakazuje Polsce osobno raportować Komisji dane o ilości ZSEE poddanego recyklingowi oraz o ilości wymontowanych z niego komponentów zawierających surowce krytyczne.

Podobny mechanizm dotyczy katalizatorów samochodowych (metale z grupy platynowców) i, w coraz większym stopniu, zużytych paneli fotowoltaicznych, które wraz ze zbliżającą się falą wycofań instalacji z pierwszych lat rozwoju rynku PV będą zawierać cenne srebro, ind, tellur i gal – dziś w Polsce praktycznie bez specjalistycznej infrastruktury przetwarzania.

CO TO OZNACZA W PRAKTYCE DLA POLSKIEGO SEKTORA GOSPODARKI ODPADAMI?

Dla firm zajmujących się przetwarzaniem odpadów to przede wszystkim nowa ścieżka inwestycyjna. Instalacje odzysku surowców krytycznych z baterii, ZSEE czy w przyszłości paneli fotowoltaicznych, mogą, jeśli spełnią kryteria CRMA, ubiegać się o status projektu strategicznego. To oznacza skrócone terminy wydawania pozwoleń (maksymalnie 15 miesięcy dla projektów wyłącznie przetwórczych lub recyklingowych) oraz ułatwiony dostęp do finansowania unijnego, w tym za pośrednictwem InvestEU czy Funduszu Spójności.

25 marca 2026 roku Komisja Europejska formalnie zatwierdziła pierwszą listę 47 projektów strategicznych w 13 państwach członkowskich, w tym dwa w Polsce: zakład separacji pierwiastków ziem rzadkich w Puławach (Mkango Resources) oraz instalację recyklingu metali bateryjnych POLVOLT (Elemental Battery Metals sp. z o.o.), obejmującą odzysk niklu, miedzi, kobaltu, litu, metali z grupy platynowców i manganu. Warto jednak zaznaczyć, że w skali całej Unii projektów stricte recyklingowych jest na razie najmniej spośród wszystkich kategorii – w pierwszym naborze zaledwie 10 z 47, w drugim, zamkniętym w styczniu 2026 roku, ponownie 10, głównie we Włoszech i Francji. To pokazuje, że filar recyklingowy CRMA rozwija się wolniej niż wydobywczy i przetwórczy – zarówno w Polsce, jak i w całej UE.