Europejski Akt o Surowcach Krytycznych (ang. Critical Raw Materials Act, CRMA), przyjęty w 2024 roku, wyznaczył ambitne, ale konieczne cele dla całej Unii Europejskiej. Wskazano w nim 34 surowce o strategicznym znaczeniu dla gospodarki, w tym metale ziem rzadkich oraz metale takie jak lit, kobalt, nikiel, tantal, niob i hafn. Bez nich nie da się budować kluczowych gałęzi gospodarki: przemysłu obronnego, energetyki jądrowej, OZE, elektromobilności ani elektroniki.

Czego dowiesz się z artykułu:

• Dlaczego Unia w ogóle się tym zajęła?
• Czym różnią się dwa wykazy: surowce strategiczne i krytyczne?
• Skąd Europa bierze surowce?
• Jakie cztery liczby definiują ambicje Unii do 2030 roku?
• Co zapewniają projekty strategiczne?
• Monitorowanie ryzyka i zapasy strategiczne – co warto o tym wiedzieć?
• Na czym polega obieg zamknięty (odpady wydobywcze, magnesy trwałe, recykling)?
  
  

11 kwietnia 2024 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły rozporządzenie (UE) 2024/1252, znane jako Critical Raw Materials Act (CRMA). To pierwszy unijny akt prawny, który systemowo odpowiada na pytanie: skąd Europa będzie brała surowce niezbędne do transformacji energetycznej, cyfryzacji oraz produkcji sprzętu obronnego, lotniczego i kosmicznego?

Poniżej wyjaśniamy, co dokładnie wprowadza rozporządzenie.

DLACZEGO UNIA W OGÓLE SIĘ TYM ZAJĘŁA

Dostęp do surowców nieenergetycznych i nierolnych ma zasadnicze znaczenie dla rynku wewnętrznego – ta diagnoza to punkt wyjścia dla CRMA. Popyt na wspomniane surowce w najbliższych dekadach gwałtownie wzrośnie ze względu na ich rolę w technologiach strategicznych, obronnych, lotniczych i kosmicznych.

Niestety, wraz z popytem wzrośnie też ryzyko zakłóceń dostaw. Wynika to z napięć geopolitycznych i wysokiej koncentracji podaży w państwach spoza UE. Nieskoordynowane działania poszczególnych państw członkowskich mogłyby rozbić jedność rynku wewnętrznego. Stąd decyzja o stworzeniu wspólnych unijnych ram.

Rozporządzenie ma poprawić funkcjonowanie rynku wewnętrznego poprzez zapewnienie Unii dostępu do bezpiecznych, odpornych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych. Celem jest m.in. zwiększenie efektywności i obiegu zamkniętego w całym łańcuchu wartości.

DWA WYKAZY: SUROWCE STRATEGICZNE I KRYTYCZNE

CRMA wprowadza rozróżnienie na dwa typy surowców.

Surowce strategiczne to grupa 17 surowców o szczególnym znaczeniu dla technologii strategicznych oraz dużym ryzyku niedoboru. Należą do nich m.in. boksyt/tlenek glinu/aluminium, bizmut, bor (jakość metalurgiczna), kobalt, miedź, gal, german, lit (standard bateryjny), magnez metaliczny, mangan (standard bateryjny), grafit (standard bateryjny), nikiel (standard bateryjny), platynowce, metale ziem rzadkich do produkcji magnesów trwałych (Nd, Pr, Tb, Dy, Gd, Sm, Ce), krzem metaliczny, tytan metaliczny i wolfram.

Surowce krytyczne to z kolei 34 pierwiastki, do których należą:

• wszystkie surowce strategiczne
• oraz dodatkowo antymon, arsen, baryt, beryl, węgiel koksowy, skaleń, fluoryt, hafn, hel, metale ziem rzadkich lekkie i ciężkie, niob, fosforyt, fosfor, skand, stront, tantal czy wanad.
  
  

Oba wykazy mają być regularnie aktualizowane. Pierwszy przegląd ma nastąpić do 24 maja 2027 r., a kolejne co minimum trzy lata.

SKĄD EUROPA BIERZE SUROWCE

Powagę sytuacji pokazują badania Komisji Europejskiej z 2023 roku (Study on the Critical Raw Materials for the EU).

Według raportu, najwięksi dostawcy spoza UE to:

• Chiny – największy globalny i unijny dostawca dla większości CRM, w tym wszystkich pierwiastków ziem rzadkich (zarówno ciężkich HREE, jak i lekkich LREE), magnezu, galu, germanu, grafitu naturalnego, wolframu oraz wanadu,
• RPA (Republika Południowej Afryki) – kluczowy dostawca metali z grupy platynowców (iryd, platyna, rod, ruten) oraz manganu,
• Turcja – dostarcza przeważającą część unijnego zapotrzebowania na bor (99%), antymon (63%) i skaleń (51%),
• Brazylia – dominuje w dostawach niobu (92%),
• Chile – to główne źródło litu (79% dostaw do UE na etapie przetwarzania) oraz miedzi,
• USA – główny dostawca berylu (60%),
• Kazachstan – najważniejszy dostawca fosforu (65%) oraz tytanu metalicznego (36%),
• Rosja – pozostaje ważnym dostawcą palladu (40%) oraz rafinowanego niklu (29%),
• inne kraje – Gwinea (aluminium/boksyt – 63%), Meksyk (fluoryt – 33%), Norwegia (krzem metaliczny – 33%) oraz Katar (hel – 35%).
  
  

Szczególną rolę odgrywają Chiny będące głównym dostawcą dla 21 z 34 surowców uznanych za krytyczne.

Ich udział w zaopatrzeniu UE dla poszczególnych surowców wynosi:

• Magnez: 97%
• Ciężkie pierwiastki ziem rzadkich (HREE): 100%
• Lekkie pierwiastki ziem rzadkich (LREE): 85%
• Gal: 71%
• Skand: 67% (udział w produkcji globalnej, kluczowe źródło dla UE)
• Bizmut: 65%
• Wanad: 62%
• German: 45%
• Baryt: 45%
• Grafit naturalny: 40%
• Wolfram: 32%
• Antymon: 30% (na etapie przetwarzania)
  
  

Ważnych dostawców (w tym Polskę) znajdziemy też w ramach UE:

• Polska – jesteśmy głównym unijnym dostawcą węgla koksowego (26%) oraz miedzi (19%),
• Hiszpania – odpowiada za niemal całość dostaw strontu (99%),
• Francja – główny dostawca hafnu (76%),
• Belgia – czołowy dostawca arsenu (59%),
• Finlandia – dostarcza 38% unijnego zapotrzebowania na nikiel.
  
  
  

CZTERY LICZBY, KTÓRE DEFINIUJĄ AMBICJE UNII DO 2030 ROKU

Rozporządzenie ustanawia wskaźniki referencyjne, wokół których zbudowana jest cała reszta instrumentów.

Każdy wskaźnik to określony procent rocznego unijnego zużycia surowców strategicznych:

10% – ma pochodzić z wydobycia w Unii, w zakresie możliwym ze względu na dostępność unijnych zasobów geologicznych.

40% – ma być pokrywane przez unijną zdolność przeróbki.

25% – ma pochodzić z recyklingu, przy czym Unia ma być w stanie odzyskiwać znacznie większe ilości surowców strategicznych z odpadów.

65% – maksymalny dopuszczalny udział jednego państwa trzeciego w rocznym unijnym zużyciu danego surowca strategicznego na dowolnym etapie przeróbki.

Te wskaźniki muszą zostać osiągnięte do 2030 roku!

Komisja, wspierana przez Europejską Radę ds. Surowców Krytycznych, ma regularnie śledzić postępy w realizacji tych wskaźników i publikować sprawozdania.

Postępy ocenione jako „niewystarczające” w skali całego systemu trafią pod lupę Komisji, która oceni możliwość zastosowania dodatkowych środków. Jednak brak postępu w przypadku pojedynczego surowca nie ma automatycznie uruchamiać dalszych działań.

PROJEKTY STRATEGICZNE: NOWY STATUS, NOWE PRZYWILEJE

Centralnym narzędziem CRMA są tzw. projekty strategiczne.

To inwestycje w wydobycie, przeróbkę lub recykling surowców strategicznych (lub w produkcję materiałów je zastępujących), które Komisja uzna za strategiczne na wniosek projektodawcy.

Aby uzyskać ten status, projekt musi spełnić pięć kryteriów:

1. istotnie przyczyniać się do bezpieczeństwa unijnych dostaw,
2. być technicznie wykonalny w rozsądnym terminie,
3. być realizowany w sposób zrównoważony środowiskowo i społecznie,
4. przynosić korzyści transgraniczne wykraczające poza jedno państwo członkowskie,
5. projekty w państwach trzecich będących rynkami wschodzącymi muszą dodatkowo przynosić korzyści i dla Unii, i dla danego kraju.
   
   
   

MONITOROWANIE RYZYKA I ZAPASY STRATEGICZNE

Komisja ma stale monitorować ryzyko związane z dostawami surowców krytycznych.

Monitoring obejmie m.in. przepływy handlowe, koncentracja podaży, zmienność cen i wąskie gardła produkcyjne. Wyniki tych analiz będą regularnie publikowane w ogólnodostępnym źródle.

Ponadto, co najmniej raz na trzy lata (lub częściej w razie wzrostu ryzyka) ma być przeprowadzany test warunków skrajnych dla łańcucha dostaw każdego surowca strategicznego.

Państwa członkowskie nie mają obowiązku tworzenia zapasów strategicznych. Jeśli jednak je posiadają, muszą raz w roku przekazywać Komisji informacje o:

• ich poziomie,
• zmianach w ostatnich pięciu latach
• oraz zasadach uwalniania.
  
  

Na tej podstawie Komisja:

• ma opracować wskaźnik referencyjny określający bezpieczny poziom zapasów
• oraz może kierować do państw niewiążące opinie dotyczące ich zwiększenia.
  
  

Ważne!

Duże przedsiębiorstwa, które produkują m.in. baterie, urządzenia wodorowe, instalacje OZE, statki powietrzne, pompy ciepła, drony czy zaawansowane czipy z wykorzystaniem surowców strategicznych, muszą minimum raz na trzy lata przeprowadzać ocenę ryzyka swojego łańcucha dostaw.

Rozporządzenie przewiduje też system wspólnych zakupów. Komisja ma:

• agregować popyt zainteresowanych przedsiębiorstw unijnych na dany surowiec strategiczny
• poszukiwać ofert od dostawców, po wcześniejszej ocenie wpływu takiego mechanizmu na konkurencję na rynku wewnętrznym.
  
  
  

OBIEG ZAMKNIĘTY: ODPADY WYDOBYWCZE, MAGNESY TRWAŁE, RECYKLING

CRMA poświęca też sporo uwagi gospodarce o obiegu zamkniętym.

Państwa członkowskie mają stworzyć publicznie dostępną bazę danych o zamkniętych obiektach unieszkodliwiania odpadów wydobywczych. Ma ona zawierać informacje o lokalizacji, ilości i szacowanej koncentracji surowców krytycznych.

Osobny, szczegółowy reżim dotyczy magnesów trwałych, obecnych m.in.:

• w turbinach wiatrowych,
• pojazdach elektrycznych,
• robotach przemysłowych,
• pompach ciepła czy sprzęcie AGD.
  
  

Po upływie dwóch lat od wejścia w życie odpowiedniego aktu wykonawczego producenci wprowadzający do obrotu takie produkty będą musieli oznaczać je etykietą wskazującą obecność i rodzaj magnesu trwałego.

Mają też udostępniać za pomocą nośnika danych szczegółowe informacje o składzie chemicznym magnesu i sposobie jego bezpiecznego wymontowania.

W kolejnym kroku Komisja określi minimalne udziały neodymu, dysprozu, prazeodymu, terbu, boru, samaru, niklu i kobaltu pochodzących z recyklingu, jakie muszą być obecne w magnesach trwałych wbudowanych w nowe produkty.

Każde państwo członkowskie musi też w ciągu dwóch lat od wejścia w życie odpowiedniego aktu wykonawczego przyjąć krajowe programy wspierające m.in.:

• zapobieganie powstawaniu odpadów, zwiększenie zbierania i przetwarzania odpadów o wysokim potencjale odzysku surowców krytycznych
• wykorzystanie wtórnych surowców krytycznych, np. poprzez kryteria zamówień publicznych czy zachęty finansowe.
  
  
  

PODSUMOWANIE

CRMA to przełomowy krok w budowaniu strategicznej autonomii UE.

Po raz pierwszy w tak kompleksowy sposób zdefiniowano:

• cele,
• narzędzia
• i odpowiedzialność w obszarze dostaw surowców niezbędnych dla nowoczesnej gospodarki i bezpieczeństwa państw członkowskich.

Rozporządzenie nie likwiduje wszystkich ryzyk, ale jasno wskazuje kierunek:

• mniej uzależnienia od Chin i innych zewnętrznych dostawców,
• więcej inwestycji we własne wydobycie, przeróbkę i recykling
• oraz realny nacisk na obieg zamknięty.

Sukces CRMA będzie zależał od tego, jak szybko państwa członkowskie i Komisja przełożą ambitne cele na konkretne projekty i decyzje.